İstanbul'un doğu ucundan Kocaeli'ye uzanan sanayi kuşağı, Türkiye'nin en yoğun üretim hatlarından birini oluşturuyor. Tuzla'daki tersanelerden organize sanayi bölgelerine, Gebze yönünde sıralanan fabrikalara kadar uzanan bu hat, her gün büyük miktarda metal atık üretiyor. Bu atıklar içinde son dönemde en çok dikkat çeken metal ise bakır. Hem birim değeri hem de giderek artan küresel talebi, bakırı sanayi hurdaları arasında ayrı bir yere taşıyor.
Bakırın değeri, Londra Metal Borsası'ndaki hareketler ve dolar/TL kuruna bağlı olarak sık sık değişiyor. İşletmelerin satış öncesinde başvurduğu kaynaklardan biri, Hurda Hattı'nın soyma, yanık ve saf bakır gibi türleri ayrı ayrı gösteren güncel hurda bakır fiyatları listesi. Günlük güncellenen sayfada kablo grubunda TTR, NYA ve soyulmamış kablo gibi kalemler de ayrıca yer alıyor.
Tersane ve OSB'lerin oluşturduğu hurda dokusu
Tuzla'nın sanayi kimliğinin merkezinde tersaneler bulunuyor. Aydınlı ve İçmeler tarafından Tuzla tersaneler bölgesine uzanan sahil şeridinde gemi inşası, bakım ve onarım faaliyetleri yürütülüyor. Bu faaliyetler sac, profil, boru, kablo ve makine parçası gibi çok çeşitli metal atıklar çıkarıyor. Bir geminin elektrik donanımında kullanılan uzun kablo hatları, motor ve jeneratör sargıları, soğutma ve tesisat sistemleri bakır açısından önemli kaynaklar arasında yer alıyor.
Tuzla Organize Sanayi Bölgesi ile İstanbul Deri Organize Sanayi Bölgesi ve kimya sanayisinin yoğunlaştığı alanlar da hattın diğer önemli halkaları. Bu bölgelerdeki tesislerde makine yenilemeleri, elektrik altyapısı değişiklikleri ve periyodik bakım çalışmaları düzenli olarak bakır kablo, elektrik motoru, trafo ve pano hurdası çıkarıyor. Şekerpınar ve Çayırova üzerinden Gebze'ye devam eden hatta da otomotiv yan sanayisi, metal işleme ve elektrik ekipmanı üretimi benzer bir tablo sunuyor.
Bakırı değerli kılan özellikler
Bakır, demir dışı metaller arasında birim değeri en yüksek olanlardan biri. Bunun temel nedeni, elektriği ve ısıyı çok iyi iletmesi ve bu özelliğini geri dönüşümde de kaybetmemesi. Eritilip yeniden işlenen bakır, birincil bakırla aynı performansı gösterebiliyor. Bu da hurda bakırı kablo, boru ve döküm üreticileri için son derece cazip bir ham madde haline getiriyor.
Kullanım alanları da oldukça geniş. Elektrik kabloları, motor ve jeneratör sargıları, transformatörler, iklimlendirme sistemleri, tesisat boruları ve elektronik cihazlar bakıra en çok ihtiyaç duyulan alanlar arasında. Sanayinin hemen her kolunda karşılık bulan bu yaygın kullanım, bakıra olan talebin istikrarlı kalmasını sağlıyor.
Son yıllarda talebi destekleyen en güçlü etken enerji dönüşümü. Elektrikli araçlar, şarj istasyonları, güneş ve rüzgar santralleri, enerji depolama sistemleri ve genişleyen elektrik şebekeleri, geleneksel uygulamalara göre daha fazla bakır gerektiriyor. Yeni maden kapasitesinin devreye girmesi uzun yıllar alabildiği için hurda bakır, bu ihtiyacın karşılanmasında giderek daha önemli bir rol üstleniyor. Bakırın uluslararası borsalarda en yakından izlenen metallerden biri olmasının nedeni de bu. Ekonomistler arasında bakırın sanayi faaliyetinin habercisi olarak görülmesi de aynı ilişkiden kaynaklanıyor. Fabrikalar, inşaat projeleri ve enerji yatırımları hızlandığında bakır talebi artıyor, yavaşladığında ise geriliyor. Bu duyarlılık, bakır fiyatlarının diğer pek çok metale göre daha hareketli seyretmesine yol açıyor ve satış zamanlamasını önemli hale getiriyor.
Bakır türleri arasındaki farklar
Hurda bakır tek bir kalem olarak değerlendirilmiyor. Fiyat, bakırın türüne ve temizliğine göre belirgin biçimde değişiyor. En üst sınıfta soyma ya da parlak bakır bulunuyor. Kablo kılıfı soyulmuş, oksitlenmemiş, temiz ve parlak görünümlü bu bakır, saflığı nedeniyle en çok aranan tür. Sanayi tesislerinden çıkan kalın kesitli kablolardan elde edilen soyma bakır bu grubun başında geliyor.
Yanık bakır ise kılıfı yakılarak çıkarılmış ya da yangın, aşırı ısınma gibi nedenlerle yüzeyi kararmış bakır. Oksitlenme ve kalıntılar nedeniyle parlak bakıra göre daha düşük kategoriden değerlendiriliyor. Kılıfın yakılarak sökülmesi zehirli duman ortaya çıkardığı için çevre ve sağlık açısından da sakıncalı bir yöntem.
Kablo içi bakırda, yani kılıfı üzerinde duran kablolarda, değerlendirme içerdikleri bakır oranına göre yapılıyor. Kalın kesitli enerji kablolarında bu oran yüksek, ince ve çok damarlı kablolarda ise düşük oluyor. Bunların yanında tesisat boruları, motor ve trafo sargıları, bakır levhalar ile lehimli ya da karışık bakır parçalar da kendi sınıflarında fiyatlanıyor. Bakır alaşımı olan sarı (pirinç) ve bronz ise ayrı kategorilerde yer alıyor.
Diğer sanayi metalleriyle kıyas
Sanayi hurdaları arasında miktar olarak en büyük payı demir ve çelik oluşturuyor. Ancak kilogram başına değer söz konusu olduğunda bakır belirgin şekilde öne çıkıyor. Bakır alaşımı olan sarı onu izliyor. Alüminyum, hafifliği ve yaygın kullanımı sayesinde önemli bir yere sahip, ancak birim değeri bakırın gerisinde kalıyor. Paslanmaz çelik, içerdiği nikel ve krom oranına göre değer kazanıyor. Demir ve çelik hurdası ise düşük birim fiyatına karşın hacim olarak sanayinin temel girdisi olmayı sürdürüyor.
Bu tablo, sanayi tesislerinde biriken hurdanın içindeki bakır payını ayrı tutmanın neden önemli olduğunu gösteriyor. Karışık hurda en düşük kategoriden fiyatlandığı için, bir demir yığınının içinde kalan bakır parçaları demir fiyatından değerlendirilebiliyor. Motorların demir gövdesinden ayrılan sargılar, pano içinden toplanan kablolar ve tesisattan sökülen borular ayrı tutulduğunda her biri kendi değerinden hesaplanıyor.
Tuzla'da sanayi hurdası nasıl değerlendiriliyor?
Tersane ve organize sanayi bölgelerinde biriken hurda çoğunlukla hacimli, ağır ve karışık yapıda oluyor. Bir gemi bakımından çıkan malzeme içinde sac levhalar, boru parçaları, kablo demetleri ve sökülmüş elektrik ekipmanları bir arada bulunabiliyor. Fabrikalarda ise makine yenilemeleri sırasında motorlar, panolar, trafolar ve tesisat elemanları aynı anda devreden çıkıyor. Bu malzemenin yerinde ayrıştırılması, tartılması ve taşınması deneyim ve ekipman gerektiriyor.
İşletmeler açısından en pratik yöntem, talaş ve kabloları imalat anında ayrı konteynerlerde biriktirmektir. Bakır kabloların, bobin sargılarının ve boruların demir talaşından ayrı tutulması alım gününde işi hızlandırır. Kablo kılıflarını yakarak soymak yerine soyma makinesinden geçirmek veya doğrudan kılıflı teslim etmek, çevre sağlığı ve metalin saflığı açısından en doğru tercihtir. Bölgenin tersane ve ağır sanayi dokusunu bilen bir Tuzla hurdacı ile çalışmak metallerin doğru sınıflandırılmasını sağlar. Tuzla ve Gebze havzasındaki alımlarda tonajlı partiler bölgedeki tır kantarında çift tartımla (dolu-boş) ölçülür, nakliye ücretsiz sağlanır ve ödeme tartı biter bitmez nakit veya banka transferiyle yapılır.
Tuzla'dan Gebze'ye uzanan sanayi hattında bakır, değeri ve artan talebiyle hurda piyasasının en çok konuşulan metali olmaya devam ediyor. Enerji dönüşümü hız kazandıkça bu ilginin süreceği öngörülüyor. İşletmeler açısından yapılacak iş ise belli: bakırı ayrı tutmak, türüne göre ayrıştırmak ve satıştan önce güncel piyasayı izlemek.
